Ultrasonik kalorimetrenin ölçüm doğruluğu tek bir yüzdeyle verilmez: hata payı debiye ve sıcaklık farkına göre değişir, üç bileşenin toplamından çıkar.
"Ultrasonik kalorimetre daha hassas ölçer" cümlesi kataloglarda sık geçer ama ölçülebilir bir şey söylemez. Mevzuatta bir ısı sayacının doğruluğu doğruluk sınıfı ile tanımlanır ve bunun karşılığı sabit bir yüzde değil, bir formül kümesidir. Bu yazı o formülleri ve faturadaki karşılığını ele alıyor; iki ölçüm tipinin prensip karşılaştırması ise mekanik kalorimetre mi ultrasonik kalorimetre mi yazısındadır.
Doğruluk sınıfı 1, 2 ve 3: sınıfı ne belirler
Isı sayaçları için uluslararası tavsiye metni OIML R 75-1 — ki Avrupa standardı EN 1434-1'in ilgili paragraflarının CEN onayıyla aktarılmış hâlidir — madde 9.1.1'de üç doğruluk sınıfı tanımlar: sınıf 1, sınıf 2 ve sınıf 3. Aynı maddede çoğu kişinin bilmediği bir cümle vardır:
Komple cihazın sınıfı, debi ölçerin sınıfı tarafından belirlenir.
Yani doğruluk sınıfı cihazın ultrasonik ya da mekanik olmasıyla değil, debi ölçer biriminin sınıfıyla tanımlanır. Ultrasonik bir sayaç otomatik olarak daha üst sınıfta değildir; iki ölçüm tipi de aynı sınıfta üretilebilir. İncelediğimiz iki üreticinin konut tipi ultrasonik kalorimetre belgelerinde ilan edilen sınıf sınıf 2'dir. Belgelerde ayrıca EN 1434 çevre sınıfı A (konut kullanımı, iç mekân kurulumu), mekanik çevre sınıfı M1 ve elektromanyetik çevre sınıfı E1 bildirilir.
Üç bileşen, üç formül, tek toplam
Bir ısı sayacı tek bir alet değil, üç alt birimin birleşimidir: debi ölçer, sıcaklık sensörü çifti ve hesaplayıcı. Her birinin izin verilen hatası ayrı tanımlanır ve sınıf 2 ile sınıf 3 için komple cihazın hatası bunların aritmetik toplamıdır (madde 9.2.1):
E = Ec + Et + Ef
| Bileşen | İzin verilen azami hata | Neye bağlı |
|---|---|---|
| Hesaplayıcı (Ec) | ±(0,5 + Δθmin / Δθ) % | Sıcaklık farkına |
| Sıcaklık sensörü çifti (Et) | ±(0,5 + 3 × Δθmin / Δθ) % | Sıcaklık farkına |
| Debi ölçer — sınıf 2 (Ef) | ±(2 + 0,02 × qp / q) %, en çok ±5 % | Debiye |
| Debi ölçer — sınıf 3 (Ef) | ±(3 + 0,05 × qp / q) %, en çok ±5 % | Debiye |
Formüllerdeki Δθ ölçülen sıcaklık farkı, Δθmin cihazın tanımlı en küçük sıcaklık farkı (yaygın olarak 3 K), q anlık debi, qp ise sayacın nominal debisidir. Sınıf 2 için aynı formüller incelediğimiz üretici belgesinde de "EN 1434-1:2015'e göre azami izin verilen hata" başlığıyla birebir yer alıyor. Sensör çiftinin kendi yapısını ve arıza belirtilerini Pt500 ve Pt1000 sıcaklık sensörleri yazısında ele aldık.
Örnek: aynı sayaç, iki çalışma noktası
Formüllerin neden önemli olduğunu bir örnek gösterir. Sınıf 2, qp 1,5 m³/h ve Δθmin 3 K olan bir kalorimetreyi iki farklı anda değerlendirelim. Aşağıdaki sayılar yukarıdaki formüllere bu değerler konularak hesaplanmış temsilî sonuçlardır; ölçülmüş saha verisi değildir.
| Bileşen | Kış, tam yüke yakın q = 1,2 m³/h · Δθ = 25 K | Ara mevsim, kısmi yük q = 0,15 m³/h · Δθ = 5 K |
|---|---|---|
| Hesaplayıcı (Ec) | ±0,62 % | ±1,10 % |
| Sensör çifti (Et) | ±0,86 % | ±2,30 % |
| Debi ölçer (Ef) | ±2,03 % | ±2,20 % |
| Toplam (E) | ±3,51 % | ±5,60 % |
Aynı cihaz, arızasız ve mevzuata tam uygun hâldeyken bir noktada ±3,5, başka bir noktada ±5,6 sınırındadır. Bu bir kusur değil, standardın kendisinin kabul ettiği davranıştır: madde 9.1.2 azami hataların "sıcaklık farkının ve debinin bir fonksiyonu olarak değişen bağıl hatalar" biçiminde tanımlandığını açıkça söyler.
Hata neden düşük debide ve küçük sıcaklık farkında büyür
Üç formülün üçü de aynı mantığı taşır: ölçülen büyüklük küçüldükçe, sabit belirsizlikler oransal olarak büyür.
- Sıcaklık tarafı: 25 K'lik bir farkta yarım derecelik belirsizlik yüzde iki mertebesinde kalır; 5 K'lik farkta aynı belirsizlik yüzde onluk bir etkiye dönüşür. Formüldeki Δθmin / Δθ oranı bunu ifade eder.
- Debi tarafı: qp / q oranı büyüdükçe, yani sayaç kapasitesinin çok altında çalıştıkça Ef büyür. Gereğinden büyük seçilmiş bir kalorimetre, kısmi yükte hata payını da artırır.
Debi ölçer formülünün bir tavanı vardır: hesap ne çıkarsa çıksın izin verilen hata ±5'i aşamaz. Cihaz yine de alt debi sınırı qi'nin üzerinde çalışmalıdır — qi'nin altında hiçbir doğruluk taahhüdü yoktur. Doğru boyutlandırma bu yüzden hata payını doğrudan küçültür. qp ve DN seçiminin adımlarını kalorimetre DN çapı ve nominal debi seçimi yazısında anlattık.
Serviste izin verilen hata muayenedekinden geniş olabilir
Bu ayrımı bilmeyen bir yönetim, muayeneden geçmiş bir cihazı gereksiz yere tartışabilir. OIML R 75-1 madde 9.4, ulusal düzenlemelerin serviste ve muayenede farklı değerler öngörmesi hâlinde, servisteki azami hataların muayene için belirlenenlerin iki katı olacağını belirtir.
Pratik karşılığı şudur: ulusal düzenleme bu ayrımı yapıyorsa, yukarıdaki örnekte muayene sınırı ±3,51 olan çalışma noktası, cihaz sahadayken ±7 mertebesinde bir bandı ifade edebilir. Bir sayacın "biraz fazla gösterdiği" hissi, çoğu zaman bu bandın içindedir ve tek başına arıza kanıtı değildir. Kalibrasyonla periyodik muayenenin ne olduğunu ve hangisinin ne işe yaradığını kalorimetre kalibrasyonu ile periyodik muayene farkı yazısı ayırıyor.
Doğruluk sınıfı faturada neyi değiştirir, neyi değiştirmez
Değiştirmediği şey: ısı gideri paylaşımının oranlarını. Merkezi sistemde fatura, ölçülen tüketim ve ortak gider payı üzerinden dağıtılır; bu dağıtımın yöntemi cihazın doğruluk sınıfına göre değişmez. Yöntemin tamamı ısı gider paylaşımı nedir, nasıl hesaplanır sayfasındadır.
Değiştirdiği şey: binadaki cihazların birbirine göre tutarlılığı. Paylaşımda önemli olan tek bir dairenin mutlak doğruluğu değil, bütün dairelerin aynı ölçüm rejiminde olmasıdır. Bu yüzden bir binadaki cihazların aynı doğruluk sınıfında ve benzer boyutlandırmada olması, tek tek "en doğru" cihazı aramaktan daha değerlidir. Karışık kurulmuş bir binada bazı daireler kısmi yükte ölçüm aralığının dışına düşerken diğerleri düşmez — itirazlar çoğunlukla buradan doğar.
Faturasındaki tüketimi tartışan bir sakinin izleyeceği yol ise cihazdan önce belgedir; paylaşım belgesinin nasıl okunacağını ısı paylaşım faturasına itiraz yazısı anlatıyor.
Cihazın etiketinde ve belgesinde ne aranır
Teklif alırken ya da mevcut cihazı değerlendirirken şu beş bilgi sorulur: doğruluk sınıfı, qp ve qi değerleri, Δθmin ve Δθmax sınırları, sıcaklık aralığı ve çevre sınıfı. Bu beşi vermeyen bir belge teknik belge değildir. Cihaz etiketindeki bu bilgiler, hangi çalışma noktasında ne kadar hata payıyla ölçüm yapıldığını hesaplamak için yeterlidir.
Nortek Enerji kurulu cihazların okunmasını ve paylaştırmasını yürütür, ısı sayacı periyodik muayene takibini ve başvurusunu üstlenir. Doğruluğundan şüphe edilen bir cihaz için izlenecek yolu konuşmak isterseniz 0505 059 88 58; muayene tarafındaki kapsam ısı sayacı muayene takibi ve başvuru desteği sayfasında.
Cihazlarımızı m-bus.com.tr adresinden inceleyebilirsiniz; uzaktan anlık sayaç okuma için EnerjiPay platformumuzu kullanabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Ultrasonik kalorimetre mekanik olandan daha yüksek doğruluk sınıfında mıdır?
Otomatik olarak değil. Doğruluk sınıfını ölçüm tipi değil, debi ölçer biriminin sınıfı belirler ve her iki tip de aynı sınıfta üretilebilir. Sınıf bilgisi cihazın etiketinde ve teknik belgesinde yazar; ölçüm prensibinden çıkarılamaz.
Sınıf 2 bir kalorimetre yüzde kaç hata payıyla ölçer?
Tek bir yüzde yoktur. İzin verilen hata, o anki debiye ve sıcaklık farkına bağlı olarak üç bileşenin toplamından çıkar. Tam yüke yakın bir çalışma noktasında yüzde üç buçuk mertebesindeyken, düşük debi ve küçük sıcaklık farkında yüzde beşin üzerine çıkabilir.
Sayacımın fazla gösterdiğini düşünüyorum, bu hata payıyla açıklanabilir mi?
Olabilir. OIML R 75-1'e göre ulusal düzenleme serviste ayrı bir sınır öngörüyorsa, bu sınır muayene için belirlenen değerin iki katıdır. Dönemler arasındaki farkın tamamı cihaz kaynaklı olmayabilir; sıcaklık farkının ve debinin değişmesi de sonucu etkiler. Şüphe sürüyorsa yol, paylaşım belgesinin incelenmesi ve ardından muayene sürecidir.
Binadaki cihazların hepsinin aynı sınıfta olması gerekir mi?
Zorunluluk olarak değil, ama paylaşımın tutarlılığı için önemlidir. Paylaştırmada belirleyici olan dairelerin birbirine göre ölçümüdür. Farklı sınıf ve farklı boyutta cihazların karışık kullanıldığı binalarda bazı daireler kısmi yükte ölçüm aralığının dışına düşebilir ve itirazlar buradan doğar.
Doğruluk sınıfı ısı gideri paylaşım oranlarını etkiler mi?
Hayır. Paylaşımın yöntemi ve oranları yürürlükteki düzenlemeden gelir; cihazın doğruluk sınıfına göre değişmez. Doğruluk sınıfı, ölçülen tüketim değerinin ne kadar güvenilir olduğunu belirler, o değerin nasıl dağıtılacağını değil.
.