Blog Mekanik Kalorimetre mi, Ultrasonik Kalorimetre mi?

Merkezi sistemli bir binada kalorimetre seçimi genelde tek soruya indirgeniyor: hangisi daha ucuz. Oysa cihazın binada 5-10 yıl kalacağı düşünülürse belirleyici olan başka bir şey: hangi debi aralığında güvenilir ölçüm yapıyor. Çünkü paylaştırmada itirazı doğuran şey cihazın fiyatı değil, tüketimi az olan dairenin ölçülemeyen tüketimidir.

Bu yazı iki cihaz tipini ölçüm prensibi, düşük debi davranışı, montaj şartları, bakım yükü ve muayene yükümlülüğü açısından karşılaştırıyor ve sonunda bina tipine göre bir karar tablosu veriyor. Cihazın tanımı ayrı bir konu: kalorimetrenin ne olduğu için ilgili sayfaya bakabilirsiniz — bu yazı tanım vermiyor, karar veriyor.

Önce ayrım: kalorimetre ile ısı pay ölçer aynı şey değil

Karşılaştırmaya girmeden önce sık karıştırılan üç cihazı ayırmak gerekiyor, çünkü «mekanik mi ultrasonik mi» sorusu yalnız birincisi için anlamlı:

Binanızda kolektör dolabı varsa (borular daire girişinde tek noktada toplanıyorsa) kalorimetre takılabilir. Her odaya ayrı kolon çıkıyorsa (çoklu kolon tesisatı) kalorimetre takılamaz, radyatör üstü ısı pay ölçer kullanılır — bu durumda mekanik/ultrasonik sorusu hiç gündeme gelmez. Tesisata göre iki cihaz arasındaki seçimi ısı pay ölçer mi kalorimetre mi yazımızda ayrıca ele aldık.

Kalorimetre neyi, nasıl ölçüyor

Her kalorimetre üç parçadan oluşur, tipi ne olursa olsun:

1. Debimetre — daireden geçen su hacmini ölçer
2. İki sıcaklık sensörü — biri gidiş, biri dönüş hattında
3. Hesaplayıcı — hacim ile sıcaklık farkını çarpıp enerjiye çevirir

Ölçülen enerji, kabaca şu üçünün çarpımıdır: geçen su hacmi × gidiş-dönüş sıcaklık farkı (Δt) × suyun ısı katsayısı. Yani cihaz doğrudan «kalori» saymıyor; hacmi ve sıcaklık farkını ölçüp hesaplıyor.

Mekanik ve ultrasonik arasındaki fark yalnız birinci parçada: hacim nasıl ölçülüyor. Sıcaklık sensörleri ve hesaplayıcı mantığı aynıdır.

Ölçüm prensibi

Mekanik kalorimetre

Suyun akışı cihazın içindeki bir kanatlı çark ya da türbini döndürür. Dönme sayısı hacimle orantılıdır; hesaplayıcı bu dönüşleri sayarak hacmi bulur.

Bu, hareketli parçaya dayanan bir ölçüm. Tesisatta akış olduğu sürece çark döner; akış çok azaldığında çark dönmeyi bırakır.

Ultrasonik kalorimetre

Boru üzerine karşılıklı yerleştirilmiş iki dönüştürücü (transduser) birbirine ses dalgası gönderir. Dalga akış yönünde giderken daha hızlı, akışa karşı giderken daha yavaş ilerler. Bu geçiş süresi farkından suyun hızı, borunun kesitiyle birlikte de debi hesaplanır.

Hareketli parça yok; ölçüm elektroniğin süre ölçmesine dayanıyor.

Asıl fark: düşük debide ne oluyor

Bu, karşılaştırmanın en önemli maddesi ve genelde hiç konuşulmayan maddesi.

Mekanik ölçümde çarkın dönmeye başlaması için belirli bir başlangıç debisi gerekir. Bu eşiğin altındaki akış çarkı döndürmeye yetmez ve kaydedilmez. Ultrasonik ölçümde döndürülecek bir parça olmadığı için ölçüm çok daha düşük debilerde de sürer.

Neden bu kadar önemli: yönetmelik binaya termostatik vana kullanımını zorunlu tutuyor (m.5/5) ve mahal sıcaklığının asgari 15 °C olmasını istiyor (m.5/6). Yani sistem, tasarruf yapan dairenin kısılmış, düşük debili akışla çalışmasını bekliyor. Tam o daire, mekanik ölçümde en çok eksik ölçülen dairedir.

Eksik ölçülen tüketimin gideri kaybolmuyor — binanın toplamı sabit olduğu için diğer dairelerin payına biniyor. Yani mekanik ölçümün düşük debi zayıflığı teknik bir ayrıntı değil, doğrudan paylaştırma adaletine dokunuyor.

Hareketli parça, bakım ve tesisat suyu

Bu tablonun okunma biçimi şu: mekanik cihazın zayıf noktası tortu ve aşınma, ultrasonik cihazın zayıf noktası hava. İkisi de tesisat bakımıyla ilgili, cihaz kalitesiyle değil. Kolektör dolabı düzgün, filtresi takılı ve havası alınmış bir tesisatta iki tip de görevini yapar.

Montaj şartları

Buradaki kural her iki tip için aynı: üreticinin kılavuzu bağlayıcıdır. Yönetmelik m.6/4 ölçüm ekipmanının «ısıtma sistemi için uygun olması ve teknik bakımdan doğru çalışabilecek şekilde kurulması» gerektiğini söylüyor — yani yanlış monte edilmiş doğru cihaz, yönetmeliğe aykırı bir kurulumdur.

Pratikte dikkat edilenler:

• Akış yönü. Cihaz üzerindeki ok yönü hatalı bağlanırsa cihaz ya hiç ya da ters ölçer. Sahada en sık görülen montaj hatası budur.
• Düz boru mesafesi. Debimetreden önce ve sonra belirli uzunlukta düz boru istenir; dirseğin hemen ardına konan cihaz türbülanslı akış ölçer. Gereken mesafe modele göre değişir, kılavuzda yazar.
• Montaj konumu. Mekanik cihazlarda genelde yatay ve kadranın belirli yönde olması şartı vardır. Ultrasonik cihazlarda konum esnekliği modele göre daha geniş olabilir — ama «her yere takılır» diye bir kural yok.
• Sensör yerleşimi. Gidiş ve dönüş sıcaklık sensörlerinin yer değiştirmesi, Δt'yi ters işaretli okumaya yol açar.
• Sökülemez montaj ve mühür. m.5/2'ye göre arıza ve bakım hâlleri dışında daire kullanıcısı ölçüm ekipmanına müdahale edemez.

Dar kolektör dolaplarında ultrasonik cihazların genelde daha kısa gövdeli olması pratik bir avantaj sağlar; ama bu da modele bağlı — dolabın iç ölçüsü yerinde alınır.

Muayene ve kalibrasyon: iki tip için de aynı yükümlülük

Burada net olmak gerekiyor, çünkü piyasada yanlış bilinen bir konu: ultrasonik cihaz muayeneden muaf değil.

Yönetmelik m.6/1 ve m.6/3, ısı tüketimini ölçen ekipmanların 3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu'na uygun olmasını ve muayene-kalibrasyonlarının yetkili kurum veya kuruluşlarca yapılmasını istiyor. Cihaz tipine göre ayrım yok. İki işlemin neden aynı şey olmadığını kalibrasyon ile periyodik muayene farkı yazımızda anlattık.

Muayenenin düzenli yapılmasının kontrolünden bina sahibi, bina yöneticisi, yönetim kurulu veya enerji yöneticisi sorumlu (m.6/3). Süresi geçmiş bir sayacın ölçümü resmî geçerliliğini yitirir — ve bu genelde bir itiraz gelene kadar fark edilmez. Süre, periyot ve başvuru sorumluluğu için: ısı sayaçları muayene yönetmeliği.

Pratik fark şurada: mekanik cihazda çark aşındığı için muayenede sapma çıkma olasılığı zamanla artar. Ultrasonik cihazda mekanik aşınma olmadığı için bu kaynak yoktur — ama elektronik ve pil ömrü ayrı bir konudur ve muayene yükümlülüğü değişmez.

Haberleşme ve uzaktan okuma

Okuma yönteminin cihaz tipiyle doğrudan bağı yok; belirleyici olan cihazın hangi haberleşme çıkışına sahip olduğu:

• Çıkışsız cihaz — ekrandan gözle okunur, personel binaya gelir.
• Pulse çıkışı — her birim tüketimde bir darbe üretir; basit, tek yönlü.
• M-Bus çıkışı — kabloyla tek noktada toplanır, endeksle birlikte hata ve tarih bilgisi de okunur.
• RF / kablosuz modül — daire kapısı çalınmadan yakından okunur.

Uygulamada M-Bus ve RF modülü olan modeller ağırlıkla ultrasonik tarafta yoğunlaşıyor. Yani «uzaktan okumaya geçeceğiz» diyen bir bina için cihaz tipi kararı ile okuma yöntemi kararı aynı masada verilmelidir. Mevcut cihazınız çıkışsızsa, okuma yöntemini değiştirmek cihaz değişimi gerektirir. Yöntemlerin ayrıntısı: uzaktan sayaç okuma sistemi.

Su sayaçlarında da aynı ayrım var

Sıcak su sayaçları için de mekanik (kanatlı) ve ultrasonik seçenekler var ve mantık aynı: mekanik olanda başlangıç debisi eşiği, ultrasonikte hareketli parça yokluğu. Su sayacında düşük debi meselesi damlayan musluk ve az kullanan daire açısından aynı sonucu doğurur.

Sıhhî sıcak su gideri yönetmelik m.8/4'e göre tamamı ölçülen tüketime göre paylaştırıldığı için — sabit payı yok — su sayacındaki ölçüm zayıflığı ısı sayacındakinden daha doğrudan yansır. Sabit pay yoksa hatayı yumuşatacak bir tampon da yok.

Karar tablosu — hangi binada hangisi

Kataloğumuzdaki modeller ve teknik bilgileri: ultrasonik kalorimetre modelleri.

Cihaz seçildikten sonraki soru okumanın kim tarafından yapılacağı: kalorimetre okuma hizmeti.

Özet karşılaştırma

İlk yatırım satırında rakam verilmedi. Cihaz fiyatı marka, çap (DN20, DN25…), gövde boyu, haberleşme modülü ve adet sayısına göre değişiyor; tek bir sayı yazmak yanıltıcı olur. Binanız için güncel fiyat teklifle verilir.

Sıkça sorulan sorular

Mekanik ve ultrasonik kalorimetre arasındaki temel fark ne?

Fark yalnız hacmin nasıl ölçüldüğünde. Mekanik cihaz suyun döndürdüğü bir çarkın dönüşlerini sayar; ultrasonik cihaz iki dönüştürücü arasındaki ses dalgasının geçiş süresi farkından debiyi hesaplar. Sıcaklık sensörleri ve enerji hesabı iki tipte de aynı çalışır.

Ultrasonik kalorimetre muayeneden muaf mı?

Muaf değil. Yönetmeliğin 6. maddesi ısı tüketimini ölçen bütün ekipmanların 3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu'na uygun olmasını ve muayene ile kalibrasyonlarının yetkili kurum veya kuruluşlarca yapılmasını öngörüyor. Cihaz tipine göre ayrım yoktur. Muayenenin takibi bina yöneticisinin sorumluluğundadır.

Binamızda mekanik kalorimetreler var, değiştirmemiz gerekir mi?

Cihazlar çalışıyor ve muayene süresi dolmadıysa gerekmez. Değişim kararı genelde muayene süresi dolduğunda gündeme gelir: muayene bedeli ile yeni cihaz arasındaki fark karşılaştırılır. Okuma ve paylaştırma hizmetini değiştirmek için cihaz değiştirmek gerekmez.

Ultrasonik kalorimetre daha adil mi ölçüyor?

«Adil» cihazın değil hesabın özelliği; ama pratik bir fark var. Mekanik ölçümde çarkın dönmesi için gereken bir başlangıç debisi vardır ve bu eşiğin altındaki akış kaydedilmez. Termostatik vanasını kısarak tasarruf yapan daire tam bu aralıkta çalıştığı için mekanik ölçümde eksik ölçülebilir; ölçülemeyen kısmın gideri diğer dairelere biner.

Ultrasonik sayaçta hava kabarcığı sorun yaratır mı?

Yaratabilir. Ölçüm ses dalgasının su içinde ilerlemesine dayandığı için tesisattaki hava ölçümü bozabilir. Bu bir cihaz kusuru değil, tesisat bakımı konusudur: sistemin havası düzgün alınmışsa sorun çıkmaz.

Kolektör dolabımız yok, hangi cihazı almalıyız?

Kolektör yoksa ve her odaya ayrı kolon çıkıyorsa daire girişinde tek noktadan ölçüm yapılamaz; bu binalarda kalorimetre yerine radyatör üstü ısı pay ölçer kullanılır. Bu durumda mekanik/ultrasonik sorusu gündeme gelmez.

Cihaz tipi uzaktan okumaya geçişi etkiler mi?

Doğrudan tip değil, cihazın haberleşme çıkışı belirleyici. M-Bus veya kablosuz modül çıkışı olmayan bir cihazla uzaktan okuma kurulamaz. Uzaktan okumaya geçme planı varsa cihaz seçilirken çıkış tipi baştan sorulmalıdır.

.