Blog Soğutma Enerjisi Ölçümü: Kombine Kalorimetre ve Soğutma Payı

Soğutma enerjisi de kalorimetreyle ölçülür; fark, sıcaklık farkının ters yönde alınması ve hata payının belirgin biçimde büyümesidir.

Merkezi soğutma bulunan plaza, otel, hastane ve AVM tipi yapılarda soğutma gideri de bağımsız bölüm bazında ölçülebilir. Bu yazı üç soruyu ayırıyor: soğutma enerjisi teknik olarak nasıl ölçülür, kombine cihaz ne demektir, ve soğutma payı ısınma payından hangi noktada ayrılır.

Cihaz aynı, çıkarma işlemi ters

Isı sayacı geçen su hacmini gidiş ile dönüş arasındaki sıcaklık farkıyla çarpar. Isıtmada gidiş suyu sıcak, dönüş soğuktur. Soğutmada durum tersine döner: soğutulmuş su daireye girer, mahalden ısı alır ve daha sıcak olarak döner.

Üretici belgesi bunu tek satırda gösteriyor. İncelediğimiz kompakt ultrasonik kalorimetrenin teknik tanımında sıcaklık ölçümü şöyle tarif edilir: T1 giriş, T2 çıkış sıcaklığı olmak üzere

• Isı ölçümü: Δθ = T1 − T2
• Soğutma ölçümü: Δθ = T2 − T1

Yani hesaplayıcı, soğutma modunda çıkarma işlemini ters sırayla yapar. Bu, yazılım düzeyinde bir ayardır ve sipariş aşamasında belirlenir; sahada bir düğmeye basılarak seçilen bir özellik değildir. Isıtma için ayarlanmış bir cihaz soğutma hattında ters işaretli bir fark görür; cihaza göre saymaz ya da uyarı verir, ama soğutma enerjisini ayrı bir değer olarak biriktirmez.

Isıtma ve soğutma aynı cihazda: kombine kalorimetre

Üretici tip kodlarında bu ayrım açıkça görülür. İncelediğimiz bir üreticinin model kodunda H harfi "ısıtma veya soğutma sayacı", M harfi ise "ısıtma ve soğutma sayacı" anlamına gelir. İkincisi, yani kombine (hibrit) cihaz, iki ayrı enerji sayacını ayrı ayrı biriktirir ve ekranda ayrı gösterir. Diğer üreticinin belgesinde de aynı yaklaşım var: cihaz, bileşenlerinin montaj şekline göre ısıtma, soğutma veya hibrit ısı sayacı olarak kullanılabiliyor.

Kombine cihazlar için belgelerde ısıtma ve soğutma sınırları ayrı ayrı ilan edilir:

Tablodaki asıl bilgi soğutma sütunundaki üst sınırdır: soğutmada azami sıcaklık farkı 30 K, ısıtmadakinin yarısından azdır. Sebebi fizikseldir — soğutma devrelerinde gidiş ve dönüş arasındaki fark ısıtmadakinden çok daha dardır.

Dar sıcaklık farkı hata payını büyütür

Bu, soğutma ölçümünün en çok gözden kaçan tarafıdır. Bir ısı sayacında sıcaklık tarafının izin verilen hatası, ölçülen sıcaklık farkı küçüldükçe büyür. EN 1434-1'deki bağıntılara göre hesaplayıcının ve sensör çiftinin izin verilen hataları sırasıyla ±(0,5 + Δθmin/Δθ) ve ±(0,5 + 3×Δθmin/Δθ) yüzdedir. Bu formüllerin debi ve hesaplayıcı hatasıyla nasıl toplandığını ultrasonik kalorimetre ölçüm doğruluğu yazısında gösterdik.

Δθmin değeri 3 K alınarak iki tipik çalışma noktası için hesaplanan örnek sonuçlar şöyledir (ölçülmüş saha verisi değil, formülden türetilmiş temsilî değerlerdir):

Sıcaklık tarafının payı soğutmada yaklaşık iki katına çıkıyor. İki pratik sonucu var: soğutmada sensör montajı ve daldırma derinliği ısıtmadakinden daha kritiktir, ve cihaz seçilirken Δθmin değeri mümkün olduğunca küçük olan tercih edilmelidir. Sensör çiftinin eşleşmesi ve daldırma kuralları için kalorimetre sıcaklık sensörü yazısına bakabilirsiniz.

Standartlarda soğutmanın yeri: bilinçli bir boşluk

Burada dürüst olmak gerekiyor. Isı sayaçları için doğruluk sınıflarını ve izin verilen hata formüllerini tanımlayan uluslararası tavsiye metni OIML R 75-1, kapsamını "bir ısı değişim devresinde ısı taşıyıcı sıvı tarafından verilen ısının ölçülmesi" olarak tarif eder ve metnin tamamında soğutma hiç geçmez. Avrupa ölçü aletleri mevzuatını aynı tavsiyeyle karşılaştıran WELMEC CT-004 tablosunda da soğutmaya dair tek bir satır yoktur.

Bunun anlamı "soğutma ölçülemez" değildir. Anlamı şudur: soğutma modundaki doğruluk taahhüdü, ısıtmadaki gibi sınıf tanımlarına değil, üreticinin kendi belgesinde ilan ettiği sınırlara dayanır. Bu yüzden kombine bir cihaz alınırken soğutma tarafının sıcaklık ve sıcaklık farkı sınırlarının belgede yazılı olması, ısıtma tarafından daha önemlidir.

Soğutma gideri nasıl paylaştırılır

Türkiye'de merkezi sistemlerde gider paylaşımının çerçevesini çizen düzenleme, adından da anlaşılacağı gibi ısınma ve sıhhi sıcak su giderlerine ilişkindir (Resmî Gazete, 14/4/2008, sayı 26847 Mükerrer). Soğutma giderinin paylaştırılmasına dair bu düzenlemede tanımlı bir yöntem bulunduğu yönünde bir iddiada bulunmuyoruz; elimizdeki doğrulanmış kaynaklar böyle bir maddeyi teyit etmiyor.

Bu yüzden uygulamada soğutma payı, ısınma payından farklı bir zemine oturur. Merkezi soğutması olan bir yapıda yönetimin cevaplaması gereken sorular şunlardır:

• Dayanak nedir? Soğutma giderinin ölçüme göre dağıtılması, yönetim planında ya da kat malikleri kurulu kararında yazılı olmalıdır.
• Sabit pay olacak mı? Isıtmada ortak gider payı düzenlemeden gelir. Soğutmada böyle bir oran hazır gelmez; ortak alanların soğutulması ve dağıtım kayıpları için bir pay öngörülecekse oranı kararla belirlenir.
• Hangi dönem ölçülür? Soğutma sezonu ısıtma sezonuyla örtüşmez; okuma ve faturalandırma takvimi ayrıca tanımlanmalıdır.
• Boş bağımsız bölüm ne ödeyecek? Isıtmada bunun için ayrı bir madde yoktur, sonuç düzenlemedeki ortak pay formülünden kendiliğinden çıkar; soğutmada böyle bir formül olmadığı için bu da karar konusudur.

Kısacası teknik taraf hazırdır, hukuki dayanağı bina kendi kararıyla kurar. Isınma tarafındaki yöntemin nasıl işlediğini görmek, soğutma için kurulacak kararın şeklini de kolaylaştırır: ısı gider paylaşımı nedir, nasıl hesaplanır.

Soğutma endeksi uzaktan okunabilir mi

Koşullu olarak evet. Kombine bir kalorimetre, ısıtma ve soğutma enerjisini ayrı sayaçlarda biriktirir ve üretici belgesinde biriken ısı enerjisinin ve/veya soğutma enerjisinin kWh, MWh veya GJ olarak gösterilebildiği belirtilir. Haberleşme tarafında incelediğimiz cihazlar M-Bus protokolüyle uyumludur: kablolu M-Bus için EN 13757-3 ve EN 1434-3 değişken veri protokolü, 2400 baud haberleşme.

Ancak uzaktan okumanın soğutma endeksini de getirmesi otomatik değildir. Üç koşul birlikte sağlanmalıdır:

1. Cihaz gerçekten kombine olmalı (ısıtma veya soğutmadan birine sabitlenmiş tek modlu bir cihaz ikinci bir endeks üretmez).
2. Soğutma enerjisi cihazın M-Bus telgrafında ayrı bir veri alanı olarak yayınlanmalı.
3. Okuma yazılımı o alanı tanıyıp ayrı kaydetmeli; aksi hâlde yalnızca ısıtma endeksi toplanır.

Bu üçünün birlikte sağlandığı, cihazın kendi teknik belgesindeki veri alanı listesinden doğrulanır. M-Bus'ın nasıl çalıştığı ve hangi cihazların hatta bağlanabildiği konusunda M-Bus nedir sayfasına bakabilirsiniz.

Bu konuda ne yapıyoruz, ne yapmıyoruz

Açık olalım: Nortek Enerji'nin bugünkü hizmet kapsamı merkezi ısıtma ve sıhhi sıcak su tarafındadır — kalorimetre ve ısı pay ölçer montajı, uzaktan okuma ve fatura paylaşımı. Bu sayfa, merkezi soğutması olan bir yapıda soğutma payının nasıl kurulacağını anlatan genel bir bilgi sayfasıdır; hâlihazırda yürüttüğümüz bir soğutma okuma hizmetinin tanıtımı değildir.

Binanızda kombine kalorimetre bulunuyor veya kurulum aşamasındaysanız, cihazın teknik belgesindeki veri alanlarını birlikte inceleyip nelerin okunabileceğini net olarak söyleyebiliriz. Bunun için 0505 059 88 58. Isıtma tarafındaki okuma ve paylaştırma kapsamı kalorimetre okuma ve fatura paylaşımı sayfalarında.

Cihazlarımızı m-bus.com.tr adresinden inceleyebilirsiniz; uzaktan anlık sayaç okuma için EnerjiPay platformumuzu kullanabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Isıtma için takılmış kalorimetre soğutmayı da ölçer mi?

Ölçmez. Soğutmada gidiş ve dönüş arasındaki sıcaklık farkı ters yönde oluşur ve hesaplayıcının çıkarma işlemini ters sırayla yapması gerekir. Bu ayar sipariş aşamasında belirlenir; ısıtmaya sabitlenmiş bir cihaz soğutma enerjisini ayrı bir değer olarak biriktirmez.

Kombine kalorimetre ile normal kalorimetre arasındaki fark nedir?

Kombine cihaz ısıtma ve soğutma enerjisini ayrı sayaçlarda biriktirir ve ekranda ayrı gösterir. Üretici tip kodlarında bu ayrım harfle belirtilir ve belgede ısıtma ile soğutma için sıcaklık ve sıcaklık farkı sınırları ayrı ayrı ilan edilir.

Soğutma ölçümünde hata payı neden daha yüksek olur?

Soğutma devrelerinde gidiş ve dönüş arasındaki sıcaklık farkı ısıtmadakinden çok daha dardır. Sıcaklık tarafının izin verilen hatası ise ölçülen fark küçüldükçe büyüyen bir formülle tanımlanır. Aynı cihaz, dar sıcaklık farkında daha geniş bir hata bandında çalışır.

Soğutma giderini ölçüme göre paylaştırabilir miyiz?

Teknik olarak evet, kombine cihazlarla bu ölçüm yapılabilir. Ancak dayanağın yönetim planında ya da kat malikleri kurulu kararında yazılı olması gerekir; sabit pay oranı, okuma dönemi ve boş bağımsız bölümün durumu gibi başlıklar da aynı kararla belirlenir.

Soğutma endeksi M-Bus ile uzaktan okunabilir mi?

Üç koşul birlikte sağlanıyorsa okunabilir: cihazın kombine olması, soğutma enerjisinin M-Bus telgrafında ayrı bir veri alanı olarak yayınlanması ve okuma yazılımının bu alanı tanıyıp ayrı kaydetmesi. Bu üçü cihazın teknik belgesindeki veri alanı listesinden doğrulanır.

.